Deniz
New member
Kemençe, özellikle Rize horonlarının önemli eşlik çalgılarındandır. Geleneksel icralarda ezginin ritmi, oyuncuların adımlarını ve beden hareketlerini yönlendirir.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Rize halk kültürüyle ilgili açıklamaları tulum ve kemençeyi yöresel halk danslarıyla birlikte ele alır.
Burada önemli bir ayrıntı var: Tulum ve kemençe arasındaki ayrım, kesin sınırlarla çizilmiş bir kural gibi anlaşılmamalıdır. Rize geniş bir kültürel çeşitliliğe sahiptir ve farklı yerel toplulukların icralarında değişiklikler görülebilir.
Müziğin toplumsal işlevi de en az teknik özellikleri kadar önemlidir. Bir düğünde çalgıcının tanıdık bir ezgiye başlaması, insanların dans alanına yönelmesini sağlayabilir. Daha önce birbirini tanımayan kişiler bile aynı ritme katılarak ortak bir etkinliğin parçası olabilir.
Bu durum, halk danslarının toplumsal psikoloji açısından da incelenebileceğini gösterir. Ortak ritim, kişilerin birbirlerine dikkat etmesini, hareketlerini eşleştirmesini ve grup içinde koordinasyon kurmasını gerektirir. Dolayısıyla horon, yalnızca müzikal bir gelenek değil, aynı zamanda birlikte hareket etmeyi öğreten bir toplumsal deneyimdir.
5. HORONUN BÖLÜMLERİ, RİTMİ VE HAREKET TEKNİĞİ
Horonun dışarıdan bakıldığında hızlı ve kendiliğinden gelişen bir oyun gibi görünmesi, teknik yönünün gözden kaçmasına neden olabilir. Oysa farklı horonlarda adımların sayısı, hareketlerin sıralanışı ve müziğin ritmik yapısı değişebilir.
Banu Günay Güngör'ün Rize yöresi halk oyunlarının hareket özelliklerini ele alan çalışmasına ilişkin yayımlanmış özette, Hemşin horonu için 7/8, Rize horonu için ise 10/8 ritim ölçülerinden söz edilir. Bu bilgiler, oyunların müzikal yapısındaki farklılığı anlamak açısından yararlıdır. Çalışmaya ilişkin kaynak ve özet.
Peki bu rakamlar ne anlama geliyor?
- 7/8 ölçü: Bir ölçü içinde yedi sekizlik nota birimi bulunur. Bu birimler 2+2+3 gibi gruplandırılabilir.
- 10/8 ölçü: Bir ölçü içinde on sekizlik nota birimi bulunur. Rize horonu için verilen örnekte gruplama 2+3+2+3 şeklindedir.
Bu açıklamadaki sayılar, bir dakikada kaç adım atıldığını değil, müziğin ölçü yapısını gösterir. Dolayısıyla 10/8 ölçülü bir horonun her durumda 7/8 ölçülü horondan daha hızlı olduğu söylenemez. Gerçek tempo, icranın hızına ve müzikal yoruma da bağlıdır.
Bu ayrım neden önemli? Çünkü horonu öğrenmek isteyen biri yalnızca hızlı hareket etmeye çalışırsa ritmik yapıyı kaçırabilir. Önce ölçüyü dinlemek, sonra temel adımları öğrenmek ve en son hareketlerin hızını artırmak daha işlevsel bir yöntemdir.
Horonun farklı bölümlerinde ellerin yukarı kaldırılması, bel veya göğüs hizasına indirilmesi ya da serbest bırakılması gibi değişiklikler de görülebilir. Çamlıhemşin Eğitim ve Kültür Derneğinin Tulum ile Horon başlıklı incelemesi, geleneksel tulum horonlarında yukarı, savuş ve fora gibi bölümleri açıklar. Fora bölümünde türkü veya mani söylenmesi, dans ile sözlü kültür arasındaki ilişkiyi görünür kılar.
Böylece horonun üç temel boyutunu bir arada görebiliriz: müzikal yapı, bedensel hareket ve toplumsal iletişim.
6. RİZE’NİN YÖRESEL OYUNLARI DÜĞÜNLERDE VE YAYLA ŞENLİKLERİNDE NASIL YAŞATILIYOR?
Rize'de geleneksel halk oyunlarının yaşatıldığı ortamlar arasında düğünler, köy buluşmaları ve yayla şenlikleri önemli yer tutar.
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi'nin eğlence unsurları hakkındaki incelemesinde, yayla şenliklerinin Rize halk kültüründeki yeri ele alınır. Bu etkinliklerde kemençe ve tulum eşliğinde horonların yanı sıra atma türküler, maniler ve çeşitli yarışmalar da öne çıkar. Şenlikler çoğunlukla yaz aylarında düzenlenir; turizm faaliyetleriyle bağlantılı olarak kış aylarında da çeşitli etkinlikler gerçekleştirilebilir.
Bu bilgi, horonun yalnızca belirli bir dans alanına ait olmadığını anlamamıza yardımcı olur. Yayla şenlikleri aynı zamanda insanların bir araya geldiği, yerel kültürün görünür hâle geldiği ve farklı kuşakların karşılaştığı ortamlardır.
Örneğin şehir dışında yaşayan Rizeli bir aile, yaz tatilinde memleketine gittiğinde bir yayla şenliğine katılabilir. Gençler geleneksel müziği ve oyunları yerinde görürken yaşlılar da kendi deneyimlerini aktarabilir. Böyle bir ortamda kültürel aktarım, yalnızca bir ders veya gösteri aracılığıyla değil, gündelik sohbetler ve ortak katılım sayesinde gerçekleşir.
Düğünlerde de benzer bir süreç işler. Horona katılmak, düğüne gelenlerin birbirleriyle iletişim kurmasını kolaylaştırabilir. Birlikte oynanan oyun, akrabalık ilişkilerinin ve arkadaşlıkların görünür olduğu ortak bir alan yaratır.
Ancak her düğünde aynı oyunların aynı sırayla oynandığını veya bütün ailelerin aynı gelenekleri sürdürdüğünü söylemek doğru olmaz. Yerel alışkanlıklar, ailelerin tercihleri ve etkinliğin yapısı farklılık gösterebilir.
7. ERKEKLERİN VE KADINLARIN HORON KÜLTÜRÜNDEKİ YERİ
Geleneksel halk oyunları araştırılırken kadınların ve erkeklerin deneyimlerini birlikte değerlendirmek gerekir. Çünkü dans, yalnızca hareketlerin teknik yapısından ibaret değildir; toplumsal rollerden, kuşaklar arası ilişkilerden ve katılım imkânlarından da etkilenir.
Bazı geleneksel tulum horonları geçmişte erkeklerin veya kadınların ayrı gruplar hâlinde oynadığı biçimlerle anılmıştır. Çamlıhemşin Eğitim ve Kültür Derneğinin incelemesinde erkek horonları ile kız horonları ayrı başlıklar altında ele alınır. Aynı kaynak, kız horonlarının günümüzde erkeklerle birlikte de oynandığını belirtir.
Burada geçmişteki uygulamaları bugünkü bütün topluluklara genellememek gerekir. Gelenekler zaman içinde değişebilir ve aynı yörede farklı uygulamalar bir arada bulunabilir.
Erkeklerin bakış açısından horonun pratik ve teknik yönleri dikkat çekici olabilir. Ritmi doğru takip etmek, grubun düzenini korumak, hareketleri zamanında yapmak ve oyunun temposuna uyum sağlamak, dansın öğrenilmesi sırasında öne çıkan becerilerdir. Bazı oyuncular için horon, fiziksel dayanıklılığı ve koordinasyonu geliştiren bir etkinliktir.
Kadınların deneyimlerinde ise ortak katılım, aile ve arkadaşlık bağları, kültürel aidiyet ve kuşaklar arası paylaşım gibi boyutlar öne çıkabilir. Bununla birlikte bu özellikler yalnızca kadınlara özgü değildir; erkekler de aynı sosyal ve duygusal bağları yaşayabilir.
Benzer şekilde teknik ustalık yalnızca erkeklerle ilişkilendirilemez. Kadınlar da halk oyunlarında eğitici, icracı, araştırmacı veya kültürel aktarımın öncüsü olabilir.
Asıl önemli nokta, horonun insanları sabit toplumsal kalıplara hapsetmek yerine ortak bir kültürel deneyim etrafında buluşturabilmesidir. Birlikte oynayan kişilerin yaşı, mesleği veya sosyal konumu farklı olsa bile ritme uyum sağlama ihtiyacı ortaktır.
Sizce günümüzde düğünlerde kadınların ve erkeklerin birlikte horon oynaması, geleneklerin değişerek yaşamasının bir örneği olarak değerlendirilebilir mi?
8. HORONUN GENÇLER ÜZERİNDEKİ ETKİSİ VE KÜLTÜREL MİRASIN AKTARILMASI
Geleneksel oyunların geleceği açısından en önemli meselelerden biri, gençlerin bu oyunlarla nasıl tanıştığıdır.
Eskiden bir çocuk veya genç, horonu ailesinden, komşularından ya da köydeki düğünlerden öğrenebilirdi. Günümüzde bu yolların yanında halk oyunları ekipleri, kültürel dernekler, eğitim faaliyetleri ve internet videoları da bulunuyor.
Bu değişim, kültürel aktarımın hem kolaylaşmasını hem de bazı yönlerden zorlaşmasını beraberinde getiriyor.
İnternet üzerinden bir horon videosu izlemek, temel hareketleri tanımaya yardımcı olabilir. Fakat videodaki adımları görmek, oyunun yerel ritmini, müzisyenle oyuncular arasındaki ilişkiyi ve horoncu başının yönlendirmelerini bütünüyle öğrenmek için yeterli olmayabilir.
Bu nedenle dijital içerikler, yüz yüze öğrenmenin alternatifi olmaktan çok onu destekleyen bir araç olarak değerlendirilebilir.
Kültürel mirasın korunması için şu uygulamalar yararlı olabilir:
- Yerel halk oyunları ekiplerinin çalışmalarının desteklenmesi.
- Yaşlı oyuncuların ve müzisyenlerin deneyimlerinin kayıt altına alınması.
- Horon çeşitlerinin isimlerinin yanında hareketlerinin ve yerel hikâyelerinin de belgelenmesi.
- Gençlerin düğün, şenlik ve kültürel buluşmalara aktif biçimde katılmasının teşvik edilmesi.
- Yerel kültür dernekleriyle okulların ve üniversitelerin ortak çalışmalar yapması.
Bu önerilerin her biri farklı bir ihtiyaca cevap verir. Örneğin video kayıtları hareketlerin belgelenmesini sağlarken sözlü tarih çalışmaları, bir oyunun kimlerden öğrenildiğini ve geçmişte hangi ortamlarda oynandığını ortaya çıkarabilir.
Burada önemli olan, kültürü yalnızca sahnede sergilenen bir gösteriye dönüştürmemektir. Bir oyun teknik olarak kusursuz biçimde sahnelenebilir; ancak yerel toplulukların gündelik yaşamındaki yeri zayıflarsa kültürel bağın bir kısmı kaybolabilir.
Öte yandan sahne gösterileri de geleneksel oyunların daha geniş kitlelere ulaşmasına katkıda bulunabilir. Dolayısıyla sahneleme ile doğal toplumsal ortamda oynama arasında zorunlu bir karşıtlık kurmak yerine ikisinin birbirini nasıl destekleyebileceğini düşünmek daha yararlıdır.
9. RİZE HORONUNUN FİZİKSEL, SOSYAL VE EKONOMİK BOYUTLARI
Rize'nin yöresel oyunları, kültürel mirasın yanında beden eğitimi, toplumsal psikoloji ve yerel ekonomi açısından da değerlendirilebilir.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Rize halk kültürüyle ilgili açıklamaları tulum ve kemençeyi yöresel halk danslarıyla birlikte ele alır.
Burada önemli bir ayrıntı var: Tulum ve kemençe arasındaki ayrım, kesin sınırlarla çizilmiş bir kural gibi anlaşılmamalıdır. Rize geniş bir kültürel çeşitliliğe sahiptir ve farklı yerel toplulukların icralarında değişiklikler görülebilir.
Müziğin toplumsal işlevi de en az teknik özellikleri kadar önemlidir. Bir düğünde çalgıcının tanıdık bir ezgiye başlaması, insanların dans alanına yönelmesini sağlayabilir. Daha önce birbirini tanımayan kişiler bile aynı ritme katılarak ortak bir etkinliğin parçası olabilir.
Bu durum, halk danslarının toplumsal psikoloji açısından da incelenebileceğini gösterir. Ortak ritim, kişilerin birbirlerine dikkat etmesini, hareketlerini eşleştirmesini ve grup içinde koordinasyon kurmasını gerektirir. Dolayısıyla horon, yalnızca müzikal bir gelenek değil, aynı zamanda birlikte hareket etmeyi öğreten bir toplumsal deneyimdir.
5. HORONUN BÖLÜMLERİ, RİTMİ VE HAREKET TEKNİĞİ
Horonun dışarıdan bakıldığında hızlı ve kendiliğinden gelişen bir oyun gibi görünmesi, teknik yönünün gözden kaçmasına neden olabilir. Oysa farklı horonlarda adımların sayısı, hareketlerin sıralanışı ve müziğin ritmik yapısı değişebilir.
Banu Günay Güngör'ün Rize yöresi halk oyunlarının hareket özelliklerini ele alan çalışmasına ilişkin yayımlanmış özette, Hemşin horonu için 7/8, Rize horonu için ise 10/8 ritim ölçülerinden söz edilir. Bu bilgiler, oyunların müzikal yapısındaki farklılığı anlamak açısından yararlıdır. Çalışmaya ilişkin kaynak ve özet.
Peki bu rakamlar ne anlama geliyor?
- 7/8 ölçü: Bir ölçü içinde yedi sekizlik nota birimi bulunur. Bu birimler 2+2+3 gibi gruplandırılabilir.
- 10/8 ölçü: Bir ölçü içinde on sekizlik nota birimi bulunur. Rize horonu için verilen örnekte gruplama 2+3+2+3 şeklindedir.
Bu açıklamadaki sayılar, bir dakikada kaç adım atıldığını değil, müziğin ölçü yapısını gösterir. Dolayısıyla 10/8 ölçülü bir horonun her durumda 7/8 ölçülü horondan daha hızlı olduğu söylenemez. Gerçek tempo, icranın hızına ve müzikal yoruma da bağlıdır.
Bu ayrım neden önemli? Çünkü horonu öğrenmek isteyen biri yalnızca hızlı hareket etmeye çalışırsa ritmik yapıyı kaçırabilir. Önce ölçüyü dinlemek, sonra temel adımları öğrenmek ve en son hareketlerin hızını artırmak daha işlevsel bir yöntemdir.
Horonun farklı bölümlerinde ellerin yukarı kaldırılması, bel veya göğüs hizasına indirilmesi ya da serbest bırakılması gibi değişiklikler de görülebilir. Çamlıhemşin Eğitim ve Kültür Derneğinin Tulum ile Horon başlıklı incelemesi, geleneksel tulum horonlarında yukarı, savuş ve fora gibi bölümleri açıklar. Fora bölümünde türkü veya mani söylenmesi, dans ile sözlü kültür arasındaki ilişkiyi görünür kılar.
Böylece horonun üç temel boyutunu bir arada görebiliriz: müzikal yapı, bedensel hareket ve toplumsal iletişim.
6. RİZE’NİN YÖRESEL OYUNLARI DÜĞÜNLERDE VE YAYLA ŞENLİKLERİNDE NASIL YAŞATILIYOR?
Rize'de geleneksel halk oyunlarının yaşatıldığı ortamlar arasında düğünler, köy buluşmaları ve yayla şenlikleri önemli yer tutar.
Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi'nin eğlence unsurları hakkındaki incelemesinde, yayla şenliklerinin Rize halk kültüründeki yeri ele alınır. Bu etkinliklerde kemençe ve tulum eşliğinde horonların yanı sıra atma türküler, maniler ve çeşitli yarışmalar da öne çıkar. Şenlikler çoğunlukla yaz aylarında düzenlenir; turizm faaliyetleriyle bağlantılı olarak kış aylarında da çeşitli etkinlikler gerçekleştirilebilir.
Bu bilgi, horonun yalnızca belirli bir dans alanına ait olmadığını anlamamıza yardımcı olur. Yayla şenlikleri aynı zamanda insanların bir araya geldiği, yerel kültürün görünür hâle geldiği ve farklı kuşakların karşılaştığı ortamlardır.
Örneğin şehir dışında yaşayan Rizeli bir aile, yaz tatilinde memleketine gittiğinde bir yayla şenliğine katılabilir. Gençler geleneksel müziği ve oyunları yerinde görürken yaşlılar da kendi deneyimlerini aktarabilir. Böyle bir ortamda kültürel aktarım, yalnızca bir ders veya gösteri aracılığıyla değil, gündelik sohbetler ve ortak katılım sayesinde gerçekleşir.
Düğünlerde de benzer bir süreç işler. Horona katılmak, düğüne gelenlerin birbirleriyle iletişim kurmasını kolaylaştırabilir. Birlikte oynanan oyun, akrabalık ilişkilerinin ve arkadaşlıkların görünür olduğu ortak bir alan yaratır.
Ancak her düğünde aynı oyunların aynı sırayla oynandığını veya bütün ailelerin aynı gelenekleri sürdürdüğünü söylemek doğru olmaz. Yerel alışkanlıklar, ailelerin tercihleri ve etkinliğin yapısı farklılık gösterebilir.
7. ERKEKLERİN VE KADINLARIN HORON KÜLTÜRÜNDEKİ YERİ
Geleneksel halk oyunları araştırılırken kadınların ve erkeklerin deneyimlerini birlikte değerlendirmek gerekir. Çünkü dans, yalnızca hareketlerin teknik yapısından ibaret değildir; toplumsal rollerden, kuşaklar arası ilişkilerden ve katılım imkânlarından da etkilenir.
Bazı geleneksel tulum horonları geçmişte erkeklerin veya kadınların ayrı gruplar hâlinde oynadığı biçimlerle anılmıştır. Çamlıhemşin Eğitim ve Kültür Derneğinin incelemesinde erkek horonları ile kız horonları ayrı başlıklar altında ele alınır. Aynı kaynak, kız horonlarının günümüzde erkeklerle birlikte de oynandığını belirtir.
Burada geçmişteki uygulamaları bugünkü bütün topluluklara genellememek gerekir. Gelenekler zaman içinde değişebilir ve aynı yörede farklı uygulamalar bir arada bulunabilir.
Erkeklerin bakış açısından horonun pratik ve teknik yönleri dikkat çekici olabilir. Ritmi doğru takip etmek, grubun düzenini korumak, hareketleri zamanında yapmak ve oyunun temposuna uyum sağlamak, dansın öğrenilmesi sırasında öne çıkan becerilerdir. Bazı oyuncular için horon, fiziksel dayanıklılığı ve koordinasyonu geliştiren bir etkinliktir.
Kadınların deneyimlerinde ise ortak katılım, aile ve arkadaşlık bağları, kültürel aidiyet ve kuşaklar arası paylaşım gibi boyutlar öne çıkabilir. Bununla birlikte bu özellikler yalnızca kadınlara özgü değildir; erkekler de aynı sosyal ve duygusal bağları yaşayabilir.
Benzer şekilde teknik ustalık yalnızca erkeklerle ilişkilendirilemez. Kadınlar da halk oyunlarında eğitici, icracı, araştırmacı veya kültürel aktarımın öncüsü olabilir.
Asıl önemli nokta, horonun insanları sabit toplumsal kalıplara hapsetmek yerine ortak bir kültürel deneyim etrafında buluşturabilmesidir. Birlikte oynayan kişilerin yaşı, mesleği veya sosyal konumu farklı olsa bile ritme uyum sağlama ihtiyacı ortaktır.
Sizce günümüzde düğünlerde kadınların ve erkeklerin birlikte horon oynaması, geleneklerin değişerek yaşamasının bir örneği olarak değerlendirilebilir mi?
8. HORONUN GENÇLER ÜZERİNDEKİ ETKİSİ VE KÜLTÜREL MİRASIN AKTARILMASI
Geleneksel oyunların geleceği açısından en önemli meselelerden biri, gençlerin bu oyunlarla nasıl tanıştığıdır.
Eskiden bir çocuk veya genç, horonu ailesinden, komşularından ya da köydeki düğünlerden öğrenebilirdi. Günümüzde bu yolların yanında halk oyunları ekipleri, kültürel dernekler, eğitim faaliyetleri ve internet videoları da bulunuyor.
Bu değişim, kültürel aktarımın hem kolaylaşmasını hem de bazı yönlerden zorlaşmasını beraberinde getiriyor.
İnternet üzerinden bir horon videosu izlemek, temel hareketleri tanımaya yardımcı olabilir. Fakat videodaki adımları görmek, oyunun yerel ritmini, müzisyenle oyuncular arasındaki ilişkiyi ve horoncu başının yönlendirmelerini bütünüyle öğrenmek için yeterli olmayabilir.
Bu nedenle dijital içerikler, yüz yüze öğrenmenin alternatifi olmaktan çok onu destekleyen bir araç olarak değerlendirilebilir.
Kültürel mirasın korunması için şu uygulamalar yararlı olabilir:
- Yerel halk oyunları ekiplerinin çalışmalarının desteklenmesi.
- Yaşlı oyuncuların ve müzisyenlerin deneyimlerinin kayıt altına alınması.
- Horon çeşitlerinin isimlerinin yanında hareketlerinin ve yerel hikâyelerinin de belgelenmesi.
- Gençlerin düğün, şenlik ve kültürel buluşmalara aktif biçimde katılmasının teşvik edilmesi.
- Yerel kültür dernekleriyle okulların ve üniversitelerin ortak çalışmalar yapması.
Bu önerilerin her biri farklı bir ihtiyaca cevap verir. Örneğin video kayıtları hareketlerin belgelenmesini sağlarken sözlü tarih çalışmaları, bir oyunun kimlerden öğrenildiğini ve geçmişte hangi ortamlarda oynandığını ortaya çıkarabilir.
Burada önemli olan, kültürü yalnızca sahnede sergilenen bir gösteriye dönüştürmemektir. Bir oyun teknik olarak kusursuz biçimde sahnelenebilir; ancak yerel toplulukların gündelik yaşamındaki yeri zayıflarsa kültürel bağın bir kısmı kaybolabilir.
Öte yandan sahne gösterileri de geleneksel oyunların daha geniş kitlelere ulaşmasına katkıda bulunabilir. Dolayısıyla sahneleme ile doğal toplumsal ortamda oynama arasında zorunlu bir karşıtlık kurmak yerine ikisinin birbirini nasıl destekleyebileceğini düşünmek daha yararlıdır.
9. RİZE HORONUNUN FİZİKSEL, SOSYAL VE EKONOMİK BOYUTLARI
Rize'nin yöresel oyunları, kültürel mirasın yanında beden eğitimi, toplumsal psikoloji ve yerel ekonomi açısından da değerlendirilebilir.